Przejście praw do utworu pracownika na firmę można ustalić inaczej niż w przepisach

2016-10-17

Z chwilą przyjęcia przez pracodawcę utworu nie przechodzą na niego wszystkie autorskie prawa majątkowe pracownika twórcy, a jedynie te, które wynikają z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron.

 

Na podstawie ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych można wyróżnić trzy sposoby regulowania własności autorskich praw majątkowych w relacjach pomiędzy pracownikiem twórcą a pracodawcą. Odnoszą się one do ogółu pracowników (art. 12), pracowników instytucji naukowych (art. 14) oraz pracowników twórców programów komputerowych (art. 74).

Przejęcie utworu

Zgodnie z ogólną zasadą, wyrażoną w art. 12 Prawa autorskiego „jeżeli ustawa lub umowa o pracę nie stanowią inaczej, pracodawca, którego pracownik stworzył utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, nabywa z chwilą przyjęcia utworu autorskie prawa majątkowe w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron". Oznacza to, że do przejścia autorskich praw majątkowych pracownika na pracodawcę nie jest potrzebne zawieranie odrębnych umów. Należy jednak zachować ostrożność, gdyż przepis ten nie obejmuje wszystkich utworów stworzonych przez pracownika, a jedynie te, które zostały wytworzone w stosunku pracy i mieściły się w zakresie obowiązków pracownika. Nie dojdzie więc do „automatycznego" przejścia autorskich praw majątkowych do utworu stworzonego przez pracownika, nawet jeżeli do jego wytworzenia doszło w godzinach pracy i przy użyciu należących do pracodawcy narzędzi pracy, jeśli pracownik nie był zobligowany do jego wytworzenia (a więc, gdy wytworzył utwór „przy okazji"). Istotne jest zatem to, aby pracodawcy, którzy chcą nabyć autorskie prawa majątkowe do rezultatów pracy swoich pracowników, w sposób precyzyjny określali zakres obowiązków zatrudnianych osób, a w przypadku dużego stopnia ogólności tego zakresu, wydawali polecenia pracy nad konkretnymi utworami w formie pisemnej. Ułatwi to dochodzenie praw pracodawcy do korzystania z utworu w razie ewentualnego procesu. Przejście autorskich praw majątkowych na pracodawcę następuje z chwilą przyjęcia utworu, które może zostać dokonane w dowolnej formie (również w sposób dorozumiany) lub z upływem sześciu miesięcy od dnia dostarczenia utworu przez pracownika twórcę, o ile pracodawca nie zgłosił w tym terminie zastrzeżeń do utworu lub nie złożył oświadczenia o jego nieprzyjęciu. Od chwili przejścia autorskich praw majątkowych na pracodawcę ma on 2 lata, aby przystąpić do rozpowszechniania utworu. Jeśli w tym czasie nie rozpocznie rozpowszechniania, wówczas pracownik twórca może wyznaczyć mu w tym celu odpowiedni termin. Bezskuteczny upływ tego dodatkowego terminu powoduje powrót autorskich praw majątkowych do pracownika twórcy. Z chwilą przyjęcia przez pracodawcę utworu nie przechodzą na niego wszystkie autorskie prawa majątkowe pracownika twórcy, a jedynie te, które wynikają z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron. Tym samym zakres tych praw będzie zależał m.in. od rodzaju wykonywanej pracy i zajmowanego przez pracownika stanowiska. Przykładowo nie będzie utworem pracowniczym w rozumieniu art. 12 ust. 1 Prawa autorskiego zdjęcie wykonane przez merchandisera, o ile wykonywanie zdjęć nie należy do jego obowiązków pracowniczych (wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdański z 8 listopada 2012 r., I ACa602/12). Istotne jest również to, że przejście autorskich praw majątkowych w opisywanym trybie nie rodzi po stronie pracownika twórcy prawa do wynagrodzenia. Utwór taki bowiem jest rezultatem świadczenia pracy na rzecz pracodawcy. Nie ma jednak przeszkód, aby pracodawca nagrodził pracownika w innej formie (np. nagrody).

Instytucje naukowe

Odmiennie unormowana została sytuacja pracowników twórców zatrudnionych w instytucjach naukowych (art. 14 Prawa autorskiego). Uregulowanie to jest zdecydowanie korzystniejsze dla twórców niż ogólne zasady. W odniesieniu do utworów wytworzonych przez pracowników instytucji naukowych pracodawcy przysługuje prawo pierwszego opublikowania. Aby skorzystać z tego uprawnienia, pracodawca powinien w ciągu sześciu miesięcy od przyjęcia utworu zawrzeć z pracownikiem twórca umowę o jego wydanie. Odmiennie niż przy „zwykłym utworze pracowniczym", o którym mowa w art. 12 Prawa autorskiego, pracodawca nie ma prawa uzależnienia przyjęcia utworu od wprowadzenia w nim zmian lub poprawek. Dodatkowo pracownikowi przysługuje prawo do wynagrodzenia za skorzystanie przez pracodawcę z prawa pierwszej publikacji. Pierwszeństwo opublikowania wygasa, jeśli w ciągu sześciu miesięcy od przyjęcia utworu pracodawca nie zawrze z pracownikiem umowy o wydanie utworu albo jeśli utwór nie zostanie opublikowany w terminie 2 lat od daty jego przyjęcia przez pracodawcę. Poza prawem pierwszego opublikowania pracodawcy instytucji naukowej przysługuje prawo korzystania z materiału naukowego zawartego w utworze oraz udostępniania tego utworu osobom trzecim, jeżeli wynika to z uzgodnionego przeznaczenia utworu lub zostało postanowione w umowie. Korzystanie z tych uprawnień nie rodzi po stronie pracownika prawa do dodatkowego za to wynagrodzenia.

Programy komputerowe

W odniesieniu do autorskich praw majątkowych do programów komputerowych wytworzonych przez pracowników prawodawca, odmiennie niż wynika to z ogólnych zasad dotyczących „utworów pracowniczych", nie wprowadził żadnych przesłanek ich przejścia na pracodawcę. Zgodnie z art. 74 ust. 3 Prawa autorskiego prawa te pracodawca nabywa w sposób pierwotny. Oznacza to, że nie ma potrzeby dokonywania żadnych czynności między pracodawcą a pracownikiem twórcą, aby stały się one własnością pracodawcy. W art. 74 ust. 4 Prawa autorskiego wskazano konkretne pola eksploatacji, które obejmują autorskie prawa majątkowe do programu komputerowego. Składają się na nie prawo do:

- trwałego lub czasowego zwielokrotnienia programu komputerowego w całości lub w części jakimikolwiek środkami i w jakiejkolwiek formie; w zakresie, w którym dla wprowadzania, wyświetlania, stosowania, przekazywania i przechowywania programu komputerowego niezbędne jest jego zwielokrotnienie, czynności te wymagają zgody uprawnionego, - tłumaczenia, przystosowywania, zmiany układu lub jakichkolwiek innych zmian w programie komputerowym, z zachowaniem praw osoby, która tych zmian dokonała, - rozpowszechniania, w tym użyczenia lub najmu, programu komputerowego lub jego kopii.

Zdaniem autora

Przepisy prawa autorskiego mają charakter dyspozytywny. Oznacza to, że pracodawca i pracownik mogą odmiennie uregulować przejście autorskich praw majątkowych w umowie o pracę lub innym akcie kreującym stosunek pracy. Kwestie te mogą również zostać uzgodnione między stronami w umowie dotyczącej konkretnego utworu.

Prawo autorskie nie jest jedynym aktem prawnym normującym uprawnienia pracodawcy do twórczości zatrudnionego pracownika. Do regulacji z tego zakresu należy zaliczyć również ustawę z 30 czerwca 2000 r. Prawo własności przemysłowej. Zgodnie z jej art. 11 ust. 3: „w razie dokonania wynalazku, wzoru użytkowego albo wzoru przemysłowego w wyniku wykonywania przez twórcę obowiązków ze stosunku pracy albo z realizacji innej umowy, prawo, o którym mowa w ust. 1, przysługuje pracodawcy lub zamawiającemu, chyba że strony ustaliły inaczej".


 Artykuł został opublikowany w dodatku do dziennika Rzeczpospolita "Dobra Firma" z dnia 14.10.2016 r.