• FIRMA

Kara umowna za wcześniejsze wypowiedzenie umowy a klauzula abuzywna

2026-02-10

Strony umowy mają swobodę w kształtowaniu jej treści i warunków w tym ustalenia warunków rozwiązania umowy. Odstąpienie stanowi wyjątek od zasady trwałości stosunków zobowiązaniowych, dlatego aby nie nadużywać tej instytucji w umowie winien być ściśle określony czas na jaki została zawarta umowa, termin przewidziany na wypowiedzenie lub okoliczności z tym związane, a także sposób poinformowania strony o woli rozwiązania umowy.

Kara umowna może być zastrzeżona w umowie wyłącznie w odniesieniu do ewentualnej szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego rozumianego w tym wypadku sensu largo. Z punktu widzenia wierzyciela kara umowna pełni rolę instrumentu ochrony (funkcja kompensacyjna). Rekompensata strat poniesionych z uwagi na niewykonanie czy nienależyte wykonanie umowy nie musi odzwierciedlać rzeczywistej wysokości, a obowiązek zapłaty może powstać również w przypadku braku faktycznej szkody. Zgodnie z Uchwałą SN(7z) z 6.11.2003 r., III CZP 61/03, OSNC 2004, nr 5, poz. 69. ,,zastrzeżenie kary umownej na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania nie zwalnia dłużnika z obowiązku jej zapłaty w razie wykazania, że wierzyciel nie poniósł szkody”.

Kara umowna winna być w sposób klarowny określona w umowie, tzn. w sposób niebudzący wątpliwości i umożliwiający jej wyliczenie. Gdy kara nie jest wyrażona kwotowo expressis verbis, a strony przyjęły niebezpośrednie jej określenie poprzez wskazanie jej sposobu obliczania – koniecznym, jest skonkretyzowanie jej podstawy i metody obliczeń w umowie, a także precyzyjne ujęcie zmiennych mających wpływ na wyliczenia (np. poprzez wskazanie konkretnych wartości, stawek, cen, wzoru matematycznego). Konstrukcja powinna umożliwiać przejrzyste oraz obiektywne wyliczenie kary umownej.

W przypadku wymagalności roszczenia wynikającego z kary umownej za wcześniejsze wypowiedzenie umowy dłużnik ma prawo żądać jej zmniejszenia, jeżeli zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane oraz w przypadku, kiedy kara umowna jest rażąco wygórowana. Sformułowanie ,,rażąco wygórowana” pozostawia szeroki wachlarz interpretacji w tym zakresie. Aby określić czy w danym wypadku wysokość kary umownej takową stanowi, poddać należy dogłębnej analizie wysokość poniesionej szkody, stosunek kary umownej do wynagrodzenia lub do potencjalnego odszkodowania na zasadach ogólnych, rażąca niewspółmierność kary do wartości całego zobowiązania głównego i szkody, okres zwłoki i stosunek do czasu obowiązywania umowy, wartość świadczenia spełnionego przez dłużnika z opóźnieniem, ocena stopnia naruszenia interesu wierzyciela wskutek opóźnionego wykonania oraz niski stopień winy dłużnika (zob. Wyrok SN z 19.12.2024 r., II CSKP 2183/22, OSNC 2025, nr 9, poz. 85.). Podczas dokonywania oceny czy kara jest niewspółmierna w stosunku do zobowiązania głównego należy mieć na uwadze przede wszystkim interes wierzyciela oraz fakt, że instytucja miarkowania powinna być traktowana jako wyjątek, z uwagi na fakt, iż kara umowna stanowi instrument ochrony.

Zgodnie z art. 385¹  § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nie uzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, czy zatem wypowiedzenie umowy przed upływem okresu na jaki została zawarta i ponoszenie z tego tytułu kary umownej nie stanowi naruszenia?

Strony w momencie zawierania umowy zobowiązują się do określonego świadczenia (dokonywania czynności), a także w przypadku zastrzeżenia kary umownej do zapłaty określonej sumy w przypadku jego niewykonania lub nienależytego wykonania. Wcześniejsze wypowiedzenie umowy implikuje konsekwencje tożsame z niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem umowy, zwłaszcza w przypadku umów o świadczeniu ciągłym. Domniemanie tych konsekwencji wywodzi się z założenia uniemożliwienia osiągnięcia celów umowy – naruszeń zobowiązań, które w praktyce mogą wiązać się ze szkodą drugiej strony.

Klauzule abuzywne są to przede wszystkim postanowienia, które:

• nie zostały uzgodnione indywidualnie;
• kształtują prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami;
• rażąco naruszają interesy strony;

Aby uznać, czy postanowienie nie zostało uzgodnione indywidualnie należy poddać sprawdzeniu, czy kontrahent miał rzeczywisty wpływ na treść postanowień umownych. Samo wykazanie faktu, że strona dowiedziała się o takowym zapisie nie jest równoznaczne z negocjacjami prowadzonymi na równi oraz realnym wpływem na treść danego zapisu, jednakże, jeżeli postanowienie zostało zawarte w umowie na wskutek zgody, co do jego zastosowania bezspornym pozostaje zatem fakt, że nie można mówić o braku wpływu na jego treść.

O tym, czy postanowienie kształtuje prawa i obowiązki kontrahenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz czy rażąco narusza jego interesy, decyduje wiele czynników, których celem, jest wykorzystanie jego słabszej pozycji. Do takich praktyk można zaliczyć przede wszystkim wprowadzenie strony w błąd, nakładanie nadmiernych opłat lub bezzasadnych ograniczeń. Przyjęcie takich warunków w sposób skrajnie niekorzystny kreuje sytuację kontrahenta, co stanowi jawną dysproporcję pomiędzy stronami umowy i ich sytuacjami. Jednakże, jeżeli kara umowna z założenia pełni funkcję kompensacyjną – nie można zatem mówić o naruszeniu interesów konsumenta, z uwagi na fakt, iż jest to postanowienie wprowadzające element ochrony wierzyciela.

Oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę jej treść, okoliczności zawarcia oraz uwzględniając umowy pozostające w związku z umową obejmującą postanowienie będące przedmiotem oceny, co wynika bezpośrednio z art. 385²  k.c.

W przypadku stwierdzenia któregoś z powyższych zapisów – postanowienie to jest nieważne ex lege oraz ze skutkiem ex tunc jedynie w tym zakresie, którym stanowiło naruszenie, a pozostała część umowy wiąże strony bez zmian, jednakże z wyjątkiem, że nie jest to postanowienie odnoszące się do głównych praw i obowiązków. Oznacza to w praktyce, że gdy w momencie usunięcia niedozwolonego postanowienia umownego nie jest możliwe odtworzenie jej postanowień i utrzymanie w mocy takowa umowa może zostać uznana za nieważną.  Nie można jednak uznać takiego postanowienia za niedozwolone z mocą ex tunc w przypadku, gdy strony wyraziły zgodę na umieszczenie takiego postanowienia w umowie.

Art. 385³ k.c. pozostawia otwarty katalog niedozwolonych postanowień umownych. Ściśle określone klauzule abuzywne umieszczane są w Rejestrze Klauzul Niedozwolonych.

Kara umowna za wcześniejsze wypowiedzenie umowy często mylona jest przez dłużników z niedozwolonym postanowieniem umownym. Kara umowna stanowi instrument ochrony wierzyciela, mający na celu zabezpieczenie jego interesów w przypadku, kiedy strona wypowie umowę przed okresem jej obowiązywania, czyli doprowadzi do skutków zbliżonych do niewykonania lub nienależytego wykonania umowy.

Dodatkowo, jeżeli strony podczas zawierania umowy ustaliły warunki jej wypowiedzenia i zgodnie wyraziły wolę o umieszczeniu zabezpieczenia w postaci kary umownej za wcześniejsze wypowiedzenie oraz w sposób klarowny dokonano jej określenia (tj. określonej kwoty pieniężnej, zasady lub podstawy i metody obliczeń, indywidualnie dostosowano do warunków stron, tak aby była współmierna z ewentualną szkodą wynikającą z wypowiedzenia umowy przed upływem okresu jej obowiązywania) bezspornym zatem pozostaje fakt, że takie postanowienie nie jest abuzywne.

Jagoda Rogulska

Starszy specjalista ds. sądowych

Departament Procesowy Zarządzania Wierzytelnościami
Kancelaria Radców Prawnych

Ryszewski, Szubierajski Sp.k.