Stanowisko ZUS można podważyć w sądzie

Odwołanie od decyzji organu rentowego w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych pełni rolę pozwu. Składa się je za pośrednictwem organu, który wydał zaskarżaną decyzję.

Sprawy z zakresu prawa ubezpieczeń społecznych stanowią istotny odsetek wśród wszystkich spraw rozpatrywanych przez sądy powszechne. Sprawy z organem rentowym dotyczą najczęściej kwestii związanych z różnego rodzaju świadczeniami, jak emerytura, renta, zasiłek chorobowy, opiekuńczy, wyrównawczy, świadczenie rehabilitacyjne, świadczenia z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych itd. Żeby jednak sprawa związana z negatywną decyzją ZUS trafiła na wokandę, konieczne jest jej zaskarżenie.

Co zatem zrobić w przypadku otrzymania negatywnej decyzji ZUS?

Prawo do odwołania

Niemal od każdej decyzji ZUS przysługuje odwołanie. Odwołania nie można wnieść jedynie od decyzji:
– przyznającej świadczenie w drodze wyjątku / odmawiającej przyznania takiego świadczenia,
– w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Wynika to wprost z zapisów ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. DzU z 2019 r., poz. 300 ze zm.).

Odwołanie do sądu przysługuje również w razie niewydania decyzji w terminie dwóch miesięcy, licząc od dnia zgłoszenia wniosku o świadczenie lub inne roszczenia. Odwołanie z racji bezczynności ZUS nie przysługuje jednak, gdy na organie rentowym nie ciążyła powinność wydania decyzji (wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 3 lipca 2013 r., III AUa 7/13).

Po otrzymaniu decyzji organu istotne jest, by zapoznać się z pouczeniem zawartym na jej końcu. Znajdują się tam informacje o terminie do wniesienia odwołania oraz do kogo należy je złożyć.

Na piśmie lub do protokołu

Odwołanie wnosi się nie bezpośrednio do sądu, ale za pośrednictwem organu, który wydał zaskarżaną decyzję. Należy je wnieść na piśmie do jednostki organizacyjnej ZUS, która wydała decyzję, lub do sporządzonego przez tę jednostkę protokołu w terminie miesiąca od dnia doręczenia decyzji.

Zachowanie terminu jest tu niezwykle istotne. Sąd odrzuci odwołanie wniesione po jego upływie. Rozpoznanie przez sąd odwołania wniesionego po upływie terminu jest możliwe jedynie w przypadku, gdy łącznie zostaną spełnione dwa warunki, tj.:
– przekroczenie terminu nie jest nadmierne, i
– przyczyna tego jest niezależna od odwołującego się.

Przy czym ocena, czy przekroczenie terminu nastąpiło z przyczyn niezależnych od odwołującego się, jest pozostawiona uznaniu sądu (wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 5 lipca 2013 r., III AUa 1359/12).

Konieczne elementy

Odwołanie od decyzji organu rentowego w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych pełni rolę pozwu. Powinno ono zawierać oznaczenie zaskarżonej decyzji, zwięzłe przytoczenie zarzutów oraz wniosków i ich uzasadnienie oraz podpis ubezpieczonego (albo jego przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika).

Oznaczenie zaskarżonej decyzji to podanie takich informacji, które pozwolą ją zidentyfikować bez nadmiernych trudności. W praktyce wystarczy więc wskazanie organu, który wydał decyzję oraz podanie daty jej wydania i numeru decyzji. Jeżeli odwołanie jest skutkiem niewydania decyzji we właściwym terminie, należy określić datę złożenia wniosku, jego przedmiot oraz organ rentowy, do którego został złożony.

Gdy chodzi o zarzuty wystarczy, jeśli odwołujący się wyrazi swoje niezadowolenie (pokrzywdzenie) z treści decyzji.

W odwołaniu warto też powołać konkretne dowody, które mają zostać przeprowadzone w postępowaniu przed sądem (np. z zeznań świadków, z dokumentów). Każdy fakt może być dowodzony wszelkimi środkami, które sąd uzna za pożądane i ich dopuszczenie za celowe. Należy przy tym pamiętać, że na etapie postępowania sądowo-odwoławczego to nie organ ma udowadniać prawidłowość wydanej przez siebie decyzji, lecz strona ma udowodnić, że wskazane przez nią w odwołaniu okoliczności faktycznie miały miejsce (wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 14 grudnia 2017 r., III AUa 2227/16). Odwołanie jest wolne od opłat sądowych.

Dwie drogi

Organ rentowy po otrzymaniu odwołania ma dwie możliwości. Jeżeli uzna odwołanie za słuszne, zmienia lub uchyla zaskarżoną decyzję niezwłocznie, nie później niż w terminie 30 dni od dnia wniesienia odwołania. W tym wypadku odwołaniu nie nadaje się dalszego biegu. Jeżeli natomiast ZUS odwołania nie uwzględni, przekaże akta sprawy do sądu.
Regułą jest rozpoznawanie spraw przeciwko ZUS w pierwszej instancji przez sądy okręgowe – sądy pracy i ubezpieczeń społecznych. Sądy rejonowe są właściwe do rozpoznania spraw o:
– zasiłek chorobowy, wyrównawczy, opiekuńczy, macierzyński oraz pogrzebowy,
– świadczenie rehabilitacyjne,
– ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności,
– odszkodowanie z tytułu wypadku w drodze do/z pracy, wypadku przy pracy lub choroby zawodowej czy wypadku lub choroby zawodowej pozostającej w związku z czynną służbą wojskową albo służbą w Policji.

Uprawnienia wnioskodawcy

W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych można występować jako ubezpieczony – czyli osoba, która ubiega się o świadczenie z ubezpieczeń społecznych albo o emeryturę lub rentę, ustalenie istnienia bądź nieistnienia obowiązku ubezpieczenia, jego zakresu lub wymiaru składki z tego tytułu, czy też świadczenia w sprawach należących do właściwości ZUS. W toku postępowania ubezpieczonego nazywa się zamiennie wnioskodawcą lub odwołującym się.

W postępowaniu – niezależnie od ubezpieczonego – może brać udział również zainteresowany, czyli ten, czyje prawa lub obowiązki zależą od rozstrzygnięcia sprawy. Nie chodzi przy tym o zainteresowanie w sensie potocznym, a o osobę, dla której wynik toczącego się postępowania będzie oddziaływał na jej prawa lub obowiązki wynikające z prawa ubezpieczeń społecznych. W praktyce będzie to np. pracodawca w sprawie o jednorazowe odszkodowanie, stwierdzenie choroby zawodowej lub o ustalenie uprawnień pracownika do zasiłku chorobowego w trakcie trwania zatrudnienia. Sąd zobowiązany jest każdorazowo zawiadomić zainteresowanego o możliwości wzięcia przez niego udziału w toczącym się postępowaniu sądowym. Zainteresowany może przystąpić do sprawy w ciągu dwóch tygodni od dnia doręczenia zawiadomienia.

Przeniesienie sprawy na drogę sądową przez wniesienie odwołania od decyzji organu rentowego ogranicza się do okoliczności uwzględnionych w decyzji, a spornych między stronami. Przed sądem ubezpieczony może żądać jedynie korekty stanowiska zajętego przez organ rentowy i wykazywać swoją rację, odnosząc się do przedmiotu sporu objętego zaskarżoną decyzją. Nie może natomiast żądać czegoś, o czym organ rentowy nie decydował (wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 15 lipca 2016 r., III AUa 1852/15).

Zdaniem autorki 

Odwołanie jest skuteczną formą zaskarżania decyzji ZUS. Czas rozpoznawania sprawy przed sądem jest różny – z reguły wynosi od kilku do kilkunastu miesięcy. Uzależnione jest to w szczególności od stopnia skomplikowania stanu prawnego i faktycznego sprawy (w tym konieczność np. przeprowadzenia dowodu z zeznań świadków, opinii biegłych), obiegu korespondencji czy liczby spraw w danym sądzie. Sądy jednak, w przeciwieństwie do ZUS, mają większą swobodę w ocenie dowodów, co powoduje większe szanse dla ubezpieczonego korzystnego dla niego rozstrzygnięcia w sporze z ZUS.

Artykuł ukazał się w dzienniku „Rzeczpospolita” w dniu 06-02-2020 r.